| गुन्हेगारीचे प्रकार
| गुन्हेगारी एक सामाजिक शास्त्र.
- प्रस्तावना
- | गुन्हा म्हणजे काय ?
- | सामाजिक नियंत्रणाची गरज
- | गुन्हेगारीची व्याख्या
- | गुन्हेगारीचे प्रकार
- | Sutherland यांनी सांगितलेले गुन्ह्यांचे व गुन्हेगारांचे वर्गीकरण
- |बोगर यांनी सांगितलेले गुन्ह्यांचे व गुन्हेगारांचे वर्गीकरण
- | हेज यांनी सांगितलेले गुन्ह्यांचे व गुन्हेगारांचे वर्गीकरण
- |लोंब्रोसो यांनी सांगितलेले गुन्ह्यांचे व गुन्हेगारांचे वर्गीकरण
- |गुन्हेगारीची कारणे
- | गुन्हेगारी रोखण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल
गुन्हेगारी शास्त्र (Criminology): अर्थ, व्याख्या आणि गुन्ह्यांचे प्रकार
प्रस्तावना:
प्रत्येक समाजात एक ठराविक मूल्यव्यवस्था आणि नियमावली असते. समाजातील व्यक्तींनी आपले वर्तन या नियमांनुसार ठेवावे अशी अपेक्षा असते. परंतु, जेव्हा या नियमांचे उल्लंघन होते, तेव्हा 'गुन्हा' जन्माला येतो. गुन्हेगारी ही केवळ एक कायदेशीर समस्या नसून ती एक सामाजिक समस्या आहे. म्हणूनच, 'गुन्हेगारी शास्त्र' (Criminology) हे एक स्वतंत्र सामाजिक शास्त्र म्हणून विकसित झाले आहे. या लेखात आपण गुन्हेगारी शास्त्राचे विविध पैलू आणि तज्ज्ञांनी केलेले वर्गीकरण सविस्तर पाहणार आहोत.
१. गुन्हा म्हणजे काय? (Concept of Crime)
गुन्ह्याचा संबंध व्यक्ती आणि समाज या दोघांशी असतो. कायदेशीर भाषेत सांगायचे तर, देशाच्या प्रचलित कायद्याचे उल्लंघन करणे म्हणजे गुन्हा. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, समाजाला अमान्य असलेले आणि सामाजिक स्वास्थ बिघडवणारे वर्तन म्हणजे गुन्हा होय.
गुन्हेगारी शास्त्र (Criminology): गुन्ह्याचा, गुन्हेगाराचा आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीचा वैज्ञानिक अभ्यास करणाऱ्या शास्त्राला 'गुन्हेगारी शास्त्र' म्हणतात. 'Criminology' हा शब्द १८८५ मध्ये राफेल गॅरोफालो यांनी सर्वप्रथम वापरला.
२. सामाजिक नियंत्रणाची गरज
समाजाचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी सामाजिक नियंत्रण आवश्यक असते.
एकता टिकवणे: समाजातील वैचारिक आणि सांस्कृतिक मतभेद विकोपाला जाऊ नयेत यासाठी नियंत्रण हवे.
वर्तन नियमन: सर्व व्यक्ती सारख्या प्रवृत्तीच्या नसतात; स्वार्थी प्रवृत्तीवर आळा घालण्यासाठी सामाजिक संस्था (कुटुंब, धर्म, कायदा) काम करतात.
असुरक्षितता दूर करणे: गुन्हेगारीमुळे समाजात दहशतीचे वातावरण निर्माण होते, ते रोखण्यासाठी नियंत्रण गरजेचे आहे.
३. गुन्हेगारीच्या प्रमुख व्याख्या
विविध समाजशास्त्रज्ञांनी गुन्ह्याच्या व्याख्या खालीलप्रमाणे केल्या आहेत:
इलियट आणि मेरील: "गुन्हा म्हणजे कायद्याच्या विरुद्ध केलेले असे वर्तन, ज्यासाठी दंड किंवा कारावासाची शिक्षा दिली जाते."
डॉ. सेठना: "गुन्हा म्हणजे कायद्याच्या दृष्टीने कोणतीही व्यक्ती (वय ७ वर्षांपेक्षा जास्त व सज्ञान), जिने कायद्याचे उल्लंघन केले आहे आणि ती मनोविकृत नाही."
हर्टन आणि लेस्ली: "गुन्हा म्हणजे सार्वजनिक कल्याणास बाधा आणणारे कायद्याचे उल्लंघन होय."
४. गुन्हेगारांचे शास्त्रीय वर्गीकरण (Classification by Experts)
विविध विचारवंतांनी गुन्हेगारांच्या प्रवृत्तीनुसार त्यांचे वर्गीकरण केले आहे:
A) एडविन सदरलँड (Edwin Sutherland)
सदरलँड यांनी गुन्ह्याच्या स्वरूपावरून तीन प्रकार सांगितले:
गंभीर गुन्हे (Felony): हत्या, दरोडा यांसारखे समाज विघातक गुन्हे.
साधारण गुन्हे (Misdemeanors): किरकोळ चोऱ्या किंवा मारामारी, जे अनेकदा परिस्थितीमुळे घडतात.
पांढरपेशी गुन्हेगारी (White Collar Crime): उच्च पदस्थ व्यक्तींनी आपल्या व्यवसायात केलेले आर्थिक घोटाळे (उदा. भ्रष्टाचार, करचोरी).
B) विल्यम बोंगर (Willem Bonger)
बोंगर यांच्या मते 'भांडवलशाही' ही गुन्हेगारीचे मूळ आहे. त्यांनी ४ प्रकार सांगितले:
आर्थिक गुन्हे: चोरी, अफरातफर.
यौवन विषयक गुन्हे: नैतिक मूल्यांच्या विरुद्ध लैंगिक गुन्हे.
राजकीय गुन्हे: सत्तेसाठी किंवा राजकीय उद्देशाने केलेले गुन्हे.
विविध गुन्हे: इतर सामाजिक नियमांचे उल्लंघन.
C) हेज (Hayes)
हेज यांनी गुन्हेगाराच्या उद्देशावरून वर्गीकरण केले:
व्यवस्थेविरुद्ध गुन्हे: प्रस्थापित राजकीय किंवा सामाजिक व्यवस्था बदलण्यासाठी केलेला हिंसाचार.
संपत्तीविरुद्ध गुन्हे: श्रीमंत-गरीब दरीतून निर्माण होणारी चोरी किंवा लुटमार.
व्यक्तीविरुद्ध गुन्हे: विशिष्ट व्यक्तीला लक्ष्य करून केलेले नियोजनबद्ध गुन्हे.
D) सिझर लोंब्रोसो (Cesare Lombroso)
लोंब्रोसो यांना 'गुन्हेगारी शास्त्राचे जनक' मानले जाते. त्यांनी गुन्हेगारांचे मानसिक व शारीरिक वर्गीकरण केले:
जन्मजात गुन्हेगार: ज्यांच्यामध्ये आनुवंशिकरीत्या गुन्हेगारी प्रवृत्ती असते.
मनोविकृत गुन्हेगार: मानसिक संतुलन बिघडलेले गुन्हेगार.
आकस्मिक गुन्हेगार: परिस्थितीवश अचानक गुन्हा करणारे.
गुन्हेगारीशास्त्र | गुन्हेगारीचे प्रकार
५. गुन्हेगारीची प्रमुख कारणे
गुन्हा ही एक बहुआयामी घटना आहे. त्याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
आर्थिक कारणे: गरिबी, बेरोजगारी आणि आर्थिक विषमता.
सामाजिक कारणे: कुटुंबाचे विघटन, वाईट संगत, आणि शिक्षणाचा अभाव.
मानसिक कारणे: सूडबुद्धी, मानसिक आजार किंवा विकृत आनंद.
व्यसनाधीनता: ड्रग्ज किंवा दारूच्या प्रभावाखाली होणारे गुन्हे.
आधुनिक तंत्रज्ञान: सायबर क्राईम आणि सोशल मीडियाचा गैरवापर.
६. गुन्हेगारी रोखण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय
केवळ शिक्षा देऊन गुन्हेगारी संपत नाही, तर त्यासाठी सुधारणावादी दृष्टिकोन हवा:
कौशल्य विकास: कैद्यांना तुरुंगात विविध व्यवसाय प्रशिक्षण देणे जेणेकरून ते बाहेर पडल्यावर स्वतःचा रोजगार सुरू शकतील.
शिक्षण: निरक्षर गुन्हेगारांना साक्षर करणे आणि त्यांचे नैतिक प्रबोधन करणे.
पुनर्वसन: गुन्हेगारांकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन बदलण्यासाठी जनजागृती करणे.
आर्थिक साहाय्य: गुन्हेगारी सोडून चांगल्या मार्गाला लागणाऱ्यांना लघु उद्योगासाठी कर्ज मिळवून देणे.
सायबर सुरक्षा: वाढत्या सायबर गुन्ह्यांना रोखण्यासाठी कडक कायदे आणि तांत्रिक सुरक्षा वाढवणे.
निष्कर्ष
गुन्हेगारी हे समाजाला लागलेले एक ग्रहण आहे. 'गुन्हेगारी शास्त्र' आपल्याला या समस्येच्या मुळाशी जाण्यास मदत करते. जेव्हा समाज अधिक न्याय्य, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आणि नैतिकदृष्ट्या जागृत होईल, तेव्हाच गुन्हेगारीचे प्रमाण कमी करणे शक्य होईल. ह्या लेखाचा आपल्याला काही उपयोग झाला तर नक्की सांगा .
वाचकांचे प्रश्न (FAQ):
गुन्हेगारी शास्त्राचा जनक कोण? - सिझर लोंब्रोसो.
पांढरपेशी गुन्हेगारी म्हणजे काय? - समाजातील उच्च प्रतिष्ठित व्यक्तींनी त्यांच्या व्यवसायादरम्यान केलेले गुन्हे.
युवकांमधील वाढती गुन्हेगारी कशी रोखावी? - मूल्यशिक्षण, बेरोजगारी निर्मूलन आणि पालकांचे लक्ष यांद्वारे.
- | गुन्हेगारीचे प्रकार
- | गुन्हा म्हणजे काय
- | गुन्हेगारी शास्त्र हा शब्द कोणी बनवला
- | टीकात्मक गुन्हेगारी शास्त्राशी कोण संबंधित आहे
- |गुन्हेगारी रोखण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल
- | युवकांमधील वाढती गुन्हेगारी
- | गुन्हेगारी एक सामाजिक शास्त्र.
टिप्पणी पोस्ट करा
तुमचा मौल्यवान अभिप्राय याठिकाणी नक्की नोंदवा. ब्लॉगला भेट दिल्याबद्दल धन्यवाद. पुन्हा अवश्य भेट द्या.